Buitenstaander in China

Eerst Xi dan geloven. Buitenstaander in het Middenrijk ()
recensie door in

Terwijl het Avondland rustig verzinkt in een navelstarende irrelevantie, treedt het Middenrijk steeds zelfbewuster op de voorgrond van het geopolitieke reilen en zeilen. En met president Xi Jinping aan het roer is de Chinese samenleving ook intern volop in beweging. Tegen deze achtergrond verhaalt literatuurdocent Alexander Zwagerman, sinds 2009 woonachtig in het noordoostelijke Changchun, over zijn Chinese belevenissen.

Zwagerman treedt achteruitlopend in de voetsporen van de verzonnen Perzen die Montesquieu in zijn Lettres persanes (1721) opvoert. Terwijl de Franse filosoof twee niet-westerse wereldreizigers uitvond om zijn tijdgenoten een Oriëntaalse spiegel voor te houden, bericht Zwagerman vanuit het nog verdere Oosten zonder zijn eigen spiegel te problematiseren.

Eerst Xi dan geloven is geen kubistisch schilderij dat de vele zijden van de onbeschrijfelijke complexiteit die China is vanuit het perspectief van de lezer tastbaar maakt.

Is dit erg? Anders gesteld: is Eerst Xi dan geloven een goede manier om hedendaags China (beter) te leren kennen? Tegelijkertijd wel en niet. Wel, in de zin dat we leren over Zwagermans leven, dat zich afspeelt in de schaduw van de socio-economische en politieke ontwikkelingen die China doorloopt. Niet, in de zin dat het resulterende boekje niet het soort werk is dat een sociale totaliteit ‘prismatisch’ ontsluit. Eerst Xi dan geloven is geen kubistisch schilderij dat de vele zijden van de onbeschrijfelijke complexiteit die China is vanuit het perspectief van de lezer tastbaar maakt. Maar wat het wel beschrijft, beschrijft het niet slecht.

Het boekje bestaat uit twaalf korte, op zichzelf staande hoofdstukken die dus eerder impressionistisch dan kubistisch zijn. De beelden die de auteur schetst, hebben niet veel diepgang. Dit in de eerste plaats omdat ze maar weinig inzicht laten zien. Macro-economische ontwikkelingen komen bijvoorbeeld slechts summier en simplistisch aan bod. Zo rept Zwagerman met geen woord over het One Belt, One Road-programma, dat de Communistische Partij nochtans als de kern van Xi’s presidentschap begrijpt. Ook zijn sociale analyses voldoen niet aan de regels van de wetenschappelijke kunst. Nooit overstijgt hij de anekdotiek, terwijl het gros van de personages die hij meningen laat verkondigen uit zijn eigen hogere, internationale kringen stammen. Als je op zoek bent naar kritisch inzicht in de politiek-economische en sociale ontwikkelingen binnen China, moet je elders zijn. Maar dat is dan ook niet waarin Zwagerman probeert te voorzien.

Nooit overstijgt hij de anekdotiek, terwijl het gros van de personages die hij meningen laat verkondigen uit zijn eigen hogere, internationale kringen stammen.

Zoals elke collage leert Eerst Xi dan geloven immers meer over het subject dat in beeld brengt, dan over het object dat in beeld wordt gebracht. Er is hierbij geen enkele reden om te twijfelen aan Zwagermans zelfverklaarde liefde voor China, de Chinezen en de Chinese cultuur. Maar deze liefde zit wel vast in een eurocentrisch en liberaal mal. Hierdoor kan hij China en de Chinese cultuur onmogelijk volgens hun complexe interne logica’s beleven. De ondertitel, ‘Buitenstaander in het Middenrijk’, is letterlijk te begrijpen: de leefwereld waarover Zwagerman bericht, is niet dezelfde als die waarin de dagen en dromen van het gros van de Chinezen zich afspelen. Dat maakt het onderwerp van Eerst Xi dan geloven niet China, maar wel Zwagermans situatie als buitenstaander. Hier is natuurlijk niets mis mee. Maar deze beweging – weg van China, richting Zwagerman – zorgt er wel voor dat het wereldbeeld van de verslaggever prominent op de voorgrond treedt.

Dit maakt het onmogelijk te negeren dat de auteur een brave, niet te veel zuipende, monogame, Hollandse katholiek is. Terwijl Zwagerman als uitgangspunt van zijn Chinabeeld hooghoudt dat “Mao Zedong […] China [heeft] vernietigd,” bezingt hij zijn liefde voor het Britse rechtssysteem, het intellectuele-heldenschap van Adam Smith en zijn vriendschap met VVD-minister Ard van der Steur. Terwijl het dubieus-rechtse Cato Institute, sinds jaar en dag de ideologische speerpunt van de Amerikaanse plutocratie, een “vrijzinnige denktank” wordt genoemd, is China zelf, évidemment, “de grootste en meest repressieve dictatuur ter wereld.” Inherent, literair-technisch, is er met Zwagermans politieke perspectieven natuurlijk niets mis. (Niets zo ideologisch als een schrijver die hooghoudt niet-ideologisch te schrijven –, bovendien siert het Zwagerman dat hij zijn partijdigheid klaar en duidelijk presenteert.) Maar deze partijdigheid is wel het vlees in de kuip, waarnaar het hele gerecht smaakt. Een gerecht dat daardoor geen spek voor ieders bek zal zijn.

Enkel wanneer Zwagerman op het einde van zijn boekje over Tibet en Xinjiang (Oost-Turkestan) schrijft, wordt het te gênant tout court. In een cringeworthy karikatuur van concrete analyses van concrete condities, vergelijkt hij deze ‘bezettingen’ met het Israëlische apartheidsregime. Om vervolgens, voorbij elke schaamte, te concluderen:

Zonder de vervelende bijkomstigheden die de onderdrukking door Israël zo ingewikkeld maken – zoals een onafhankelijke rechtspraak, een open democratie en moreel besef – kunnen de communisten veel verder gaan dan de Israëli’s.

Deze tenenkrullende vergelijking lijdt onder meer dan haar ideologische lading, ze is ook gewoon vals. Laat ons hier verder geen woorden aan vuilmaken.

Maar de vreemdheid van dit land wordt nergens doorgrond.

Eerst Xi dan geloven is een goede manier om Alexander Zwagerman (beter) te leren kennen – en ondertussen enkele Chinaweetjes op te pikken. Het verhaalt op een aangename manier over hoe het voelt om als brave westerling wegwijs te geraken in een zo vreemd land. Maar de vreemdheid van dit land wordt nergens doorgrond, slechts beschreven aan de hand van een spiegel die haar afvlakt volgens de reflectiewetten van Zwagermans partijdigheid. De indruk die Eerst Xi dan geloven hierdoor op mij achterlaat, is dat er in China ongetwijfeld leukere stemmen rondlopen, stemmen die krachtiger in mijn geesteswereld resoneren. Maar dat ligt dus volledig aan mij – mensen die “iedere dag bang [zijn] dat de socialisten de deuren van de kazerne opengooien,” zullen daar minder last van hebben.

Eerst Xi dan geloven. Buitenstaander in het Middenrijk
Jaar van uitgave: 2016 Categorie:
Uitgever: Pharos Bladzijden: 152 Eerst xi dan geloven