Werkelijkheid of broodje aap?

Ivanov ()
recensie door in

Hoe valt de werkelijkheid in een tekst te gieten? En is dat überhaupt mogelijk? Het zijn cruciale vragen, zowel in de fictie als in de non-fictie. Sommige auteurs bewandelen graag het pad tussen de twee genres, willen romantiseren én waarheidsgetrouw weergeven. Problematisch, misschien, maar ook stof voor interessante literatuur.

In Hanna Bervoets’ jongste roman Ivanov ontvangt hoofdpersonage Felix een rouwbrief die hem terugvoert naar het New York van de jaren 1990, waar hij op dat moment studeerde en op zoek was naar zichzelf. Nu, vele jaren later, schrijft hij het verhaal neer van zijn verhouding tot de raadselachtige professor Helena Frank en haar assistente Lois. Dat zo’n neergeschreven werkelijkheid slechts een constructie is, laat Bervoets ons echter niet vergeten. Eén voorbeeld van vele: “Het was mijn versie van haar versie van iets dat niemand ooit helemáál accuraat zou kunnen beschrijven, ook niet degenen die erbij waren.” Felix tracht zowel zijn eigen verleden als een lang vervlogen geschiedenis te beschrijven, maar een goede vorm daarvoor vindt hij niet onmiddellijk.

Die worsteling met het weergeven van de werkelijkheid is iets wat schrijvers bezighoudt, zeker als zij historische gebeurtenissen beschrijven. In HhhH probeert Laurent Binet in het hoofd te kruipen van twee paracommando’s die tijdens de Tweede Wereldoorlog de opdracht kregen om Reinhard Heydrich te liquideren. Binet documenteerde zich zo grondig mogelijk en is dus verbolgen als een proeflezer denkt dat hij zijn verhaal bij elkaar verzon: “Ik voel me gekwetst en roep: ‘Nee, dat is allemaal echt gebeurd!’ En ik denk: shit, ik ben er nog niet… Ik had duidelijker moeten zijn in mijn afspraken met de lezer.” Verdere misverstanden voorkomt Binet (of Binets uitgever) uiteindelijk al in zijn flaptekst – “Alle feiten die worden verteld zijn waargebeurd” –, maar in de tekst blijft hij koortsachtig op zoek naar een legitieme manier om de acties en gevoelens van de twee mannen te beschrijven. Hij gaat zelfs zo ver er theorieën van semioticus Roland Barthes bij te sleuren. Dat is hij hun verschuldigd, vindt hij, maar aan het eind laat hij het los: “De onnauwkeurigheden […] laat ik voor wat ze zijn.”

Carrère kiest ervoor om niet te kiezen, wat niet door alle critici gesmaakt werd

In Limonov gaat Emmanuel Carrère nog een stap verder. Hij beschrijft in romanvorm het leven van de Oekraïense schrijver-relschopper Edward Limonov, maar moet zich grotendeels baseren op de mythe die de man rond zichzelf optrok. Carrère weet dat zijn informatie waarschijnlijk niet accuraat is en vraagt zich voortdurend af of hij zijn onderwerp nu moet voorstellen als een held of als een eikel. Carrère kiest ervoor om niet te kiezen, wat niet door alle critici gesmaakt werd. Julian Barnes: “[Dat Carrère zijn feiten niet heeft gecheckt] maakt van dit boek geen roman; eerder een bewust onjuiste biografie.” Barnes eindigt zijn recensie met de geringschattende suggestie dat Carrères moeder, een historica, misschien een correcter beeld van Limonov had kunnen schetsen.

Maar is correctheid wel een geschikt criterium om de kwaliteit van een boek te beoordelen, als dat boek erkent dat niemand het hele verhaal kan vatten? Integendeel. Het is net razend interessant om te lezen hoe Binet en Carrère moedig aan de slag gaan, geen grip krijgen op de werkelijkheid, stranden in twijfel. Het ‘based on a true story’-gehalte wordt dan wel commercieel uitgespeeld op de omslagen van beide boeken, de spanning in de tekst komt vooral voort uit het verschíl tussen werkelijkheid en weergave.

Bervoets heeft zich stilistisch helemaal uitgeleefd

Hanna Bervoets, dan. Zij haalde eveneens de geschiedenisboeken boven en liet zich inspireren door de geschiedenis van Ilya Ivanov. Die Russische wetenschapper experimenteerde in de jaren 1920 met de kweek van een mens-aaphybride. Eerst probeerde hij in Frans-Guinee apinnen te bevruchten met menselijk sperma, later maakte de Rus in de Sovjetrepubliek de omgekeerde oefening met een vrouwelijke vrijwilliger. Hoe beter Felix professor Helena Frank leert kennen, hoe meer hij beseft dat de geschiedenis van Ivanov niet zo ver van zijn bed is.

Op basis van een proefschrift schrijft hij literaire blogberichten over de experimenten van Ivanov. (Bervoets heeft zich stilistisch helemaal uitgeleefd, met name in een fragment waarin een apin geïnsemineerd wordt.) Felix verwerkt op die manier wat hij in New York meemaakte, maar ondervindt geen twijfel bij het fictionaliseren van het verleden. Hoe hij omgaat met zijn bronmateriaal, hoe en waarom hij de informatie omwerkt tot fictie, wat zijn verhouding tot de figuur Ivanov is – het komt niet echt aan bod. Literatuur lijkt net een zeer vanzelfsprekende piste, waarbij Felix zich niet hoeft te verantwoorden.

Moeilijker heeft hij het met zijn persoonlijke verhaal. Daarvoor baseert Felix zich op zijn herinneringen, maar ook op geluidsopnames en kladteksten die hij maakte voor het vak journalistiek. Maar hij beseft dat hij met deze aanpak tekortschiet: “Door het verhaal van Lois en Helena op te schrijven veranderde het van een herinnering in een prestatie, niet iets wat ik meegemaakt had, maar iets dat ik kortweg gemáákt had, en dat juist daardoor, eigenaardig genoeg, net iets minder waar leek.”

In deze roman werkt literatuur louter bevrijdend

Felix betreurt dit manco wel, maar gaat niet graven naar meer informatie of een betere manier om zijn herinneringen weer te geven. Hij legt zich neer bij de ontoereikendheid van de objectieve beschrijving en kiest uiteindelijk voor een andere uitweg. De apotheose in het boek komt wanneer Felix zijn verhaal staakt en Helena en Lois in een kort, dramatisch hoofdstuk opvoert als romanpersonages, net als Ilya Ivanov en zijn apinnen. Literatuur lijkt voor Felix de ultieme manier om het verleden te verwerken.

Felix is voor Bervoets een buffer om de representatiethematiek aan te kaarten, maar toch zegt Ivanov ongetwijfeld ook iets over haar schrijverschap. In deze roman werkt literatuur louter bevrijdend. Anders dan Laurent Binet en Emmanuel Carrère voelt Felix geen verantwoordelijkheid tegenover zijn historische bronnen. Door gebeurtenissen tot fictie om te werken komt hij in het reine met zijn eigen verleden. Het is op een bepaalde manier een hoopgevende conclusie, maar misschien ook een wat makkelijke uitweg? Bervoets waagt zich niet aan een worsteling met de werkelijkheid, ze gaat ermee aan het walsen.

Ivanov
Jaar van uitgave: 2016 Categorie:
Uitgever: Atlas Contact Bladzijden: 320